Nếu quý khách muốn được nhìn thấy voọc mũi hếch ở Hà Giang (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang từ tháng 7 năm 2025), thực ra chỉ có một nơi đáng để hướng tới: khu rừng đá vôi Khau Ca, nay thuộc Vườn quốc gia Du Già. Theo ước tính của Tổ chức Fauna & Flora (FFI) từ đợt điều tra cuối năm 2025, nơi đây có khoảng 160 cá thể [1].
Không có con đường mòn công cộng nào mở vào khu rừng này. Mọi chuyến thăm đều phải được ban quản lý rừng chấp thuận và đi cùng kiểm lâm. TVPalm sẽ bắt đầu đón khách tham gia tour xem voọc từ ngày 1 tháng 1 năm 2027, khi giấy phép được hoàn tất.
Voọc mũi hếch Hà Giang sống ở đâu
Voọc mũi hếch Bắc Bộ (Rhinopithecus avunculus) chỉ sống ở miền bắc Việt Nam. Loài này ở mức cực kỳ nguy cấp, chỉ còn trong vài mảng rừng đá vôi, và Khau Ca là nơi có quần thể lớn nhất được biết.
Chúng sống trên tán cao của khu rừng già mọc trên núi đá dốc, xa làng bản và nương rẫy. Vì thế, việc nhìn thấy chúng không bao giờ dễ dàng và không bao giờ được bảo đảm.
| Khu vực | Số lượng | Khách có thể đến không? |
|---|---|---|
| Khau Ca (Vườn quốc gia Du Già) | Khoảng 160 cá thể (ước tính của FFI, cuối năm 2025) | Chỉ khi có phê duyệt và đi cùng kiểm lâm; tour của TVPalm từ 1/1/2027 |
| Quản Bạ | Khảo sát tháng 4/2024 không ghi nhận dấu hiệu đáng kể của loài | Không; khu rừng cần được bảo vệ, không cần du lịch |
| Các khu rừng khác | Rất ít hoặc đã biến mất | Không |
1. Khau Ca và Vườn quốc gia Du Già
Khau Ca là thành trì của loài. Năm 2015, theo Quyết định 1377/QĐ-TTg của Thủ tướng, nơi đây được hợp nhất với Khu bảo tồn thiên nhiên Du Già để thành Vườn quốc gia Du Già [2], và được quản lý như rừng đặc dụng.
Ước tính mới nhất đến từ đợt điều tra do FFI thực hiện cùng cơ quan quản lý rừng, Vườn quốc gia và các xã Tùng Bá, Minh Sơn vào cuối năm 2025: khoảng 160 cá thể ở Khau Ca [1][11]. Đây là ước tính, không phải con số đếm trực tiếp, và các nguồn khác nêu những con số khác. Chúng tôi đặt chúng cạnh nhau ở phần dưới.
Đây là nơi các tour dự kiến của chúng tôi sẽ đến, đi vào qua Tùng Bá, một bản nằm ở rìa khu rừng, và luôn có kiểm lâm đi cùng.
2. Quản Bạ
Quần thể thứ hai được biết đến sống trong khu rừng thuộc vùng Quản Bạ. Tháng 4 năm 2024, một nhóm của FFI khảo sát khu rừng này, đi bộ tổng cộng 731 km với 32 người, và không ghi nhận dấu hiệu đáng kể nào của loài [6]. Không thấy trong một đợt khảo sát chưa đủ để kết luận loài đã mất, nhưng điều đó cho thấy Quản Bạ là một trường hợp khác hẳn Khau Ca. Đây không phải nơi dành cho du lịch.
3. Những khu rừng khác
Loài này từng được tìm thấy trên một vùng rộng hơn của miền bắc Việt Nam, kể cả các khu rừng ở vùng giáp ranh Hà Giang và Tuyên Quang. Ngày nay, những quần thể ấy rất nhỏ hoặc đã không còn. Chúng tôi không tổ chức trekking tới đó, và cũng không khuyến khích bất kỳ ai đi tìm voọc ở những nơi này.
Bao nhiêu cá thể? Các con số và giới hạn của chúng
Các nguồn đưa ra những con số khác nhau, và không thể xếp chúng lên một đường thẳng để nói quần thể đang tăng hay giảm. Chúng đến từ những thời điểm, phạm vi và phương pháp khác nhau. Chúng tôi không nói quần thể đang tăng hay giảm, không viết “chỉ còn 104 con”, và cũng không coi 160 là số đếm chính xác.
| Nguồn và thời điểm | Con số | Cách hiểu |
|---|---|---|
| FFI, báo cáo CEPF 2017 [15] | Khoảng 117 đến 121 cá thể | Điều tra năm 2017. Dùng để hiểu lịch sử dự án, không phải hiện trạng. |
| FFI, điều tra cuối năm 2025 [1] | Khoảng 160 cá thể | Ước tính cho Khau Ca. |
| SVW, 27/02/2026 [13] | Khoảng 144 đến 160 cá thể | Khoảng ước tính cho Khau Ca, không cộng thêm vào số của FFI. |
| Hội thảo bảo tồn của Chi cục Kiểm lâm Tuyên Quang, 24/08/2026 [14] | Tối thiểu 104; ước tính 104 đến 130. Phát biểu khác: 100 đến 150 năm 2025 | Chưa rõ có cùng đợt điều tra hay cùng phương pháp với con số 160 hay không. Cần báo cáo kỹ thuật để so sánh. |
Chúng tôi sẽ cập nhật trang này khi có báo cáo kỹ thuật của đợt điều tra cuối năm 2025 (phương pháp, ngày điều tra, cách tránh đếm lặp và mức độ bất định).
Voọc ăn gì, và vì sao chất lượng rừng quan trọng
Rừng tốt không chỉ là rừng nhiều cây. Voọc chọn lọc thức ăn: một nghiên cứu năm 2007 ghi nhận 31 loài cây thức ăn thuộc 21 họ ở Khau Ca [3]; các nhà khoa học cũng so sánh bộ phận cây voọc ăn và không ăn, xét chất xơ, phenol và tannin [4]. Năm 2025, một nghiên cứu phân tích hợp chất trong 26 bộ phận của 23 cây thức ăn tại đây [8]. Đó là kết quả từ những mẫu và mùa cụ thể, không phải thực đơn cố định cho mọi con voọc quanh năm.
Một nghiên cứu phỏng vấn người dân quanh Khau Ca cho thấy trong 32 loài cây thức ăn được xem xét, có 27 loài người dân dùng làm thuốc [9]. Sự trùng hợp này thú vị, nhưng không chứng minh voọc tự chữa bệnh bằng các cây ấy, và cũng không chứng minh các cây ấy có tác dụng chữa bệnh ở người.
Di truyền: điều đã biết và điều chưa biết
Một nghiên cứu năm 2016, dùng mẫu phân thu thập mà không làm phiền các con vật, tìm thấy 201 trình tự giống hệt nhau ở một vùng ADN ty thể, và không có biến dị giữa năm bộ gen ty thể được khảo sát [7]. Cần lưu ý hai điều: 201 mẫu không phải 201 cá thể, và ADN ty thể chỉ là một phần nhỏ của bộ gen. Kết quả này là lý do để thận trọng, chứ không phải kết luận về sức khỏe di truyền của cả loài.
Ai đang làm việc ở đây
Nhiều tổ chức cùng hoạt động, mỗi nơi một vai trò. FFI làm bảo tồn thực địa và các đội tuần tra cộng đồng [1][15]. CeREC, một tổ chức phi chính phủ của Việt Nam, điều phối chương trình bảo tồn voọc cùng lực lượng kiểm lâm [5]. Từ năm 2004, người dân Tùng Bá đã tham gia làm trợ lý nghiên cứu [10]. Giai đoạn 2014 đến 2024, New Nature Foundation phối hợp Denver Zoo triển khai bếp tiết kiệm củi và giáo dục cộng đồng quanh Khau Ca, rồi năm 2024 chuyển hoạt động thực địa cho lãnh đạo địa phương [12]. Tháng 2 năm 2026, SVW công bố kế hoạch nghiên cứu và bảo tồn [13]. Ngày 24/8/2026, Chi cục Kiểm lâm Tuyên Quang tổ chức hội thảo khởi động xây dựng kế hoạch hành động giai đoạn 2026 đến 2035, tầm nhìn 2050 [14]. Khởi động xây dựng chưa phải là kế hoạch đã được phê duyệt, và chúng tôi không mô tả như vậy.
Giấy phép và quy định
Khau Ca là rừng đặc dụng theo Luật Lâm nghiệp của Việt Nam. Vào đây khi chưa được phép là không được. Mọi chuyến thăm cần sự chấp thuận của ban quản lý rừng. TVPalm đang chuẩn bị như sau:
- Giấy phép: chúng tôi đang hoàn tất cùng Ban quản lý rừng đặc dụng Du Già.
- Kiểm lâm: mọi chuyến thăm đều đi cùng một kiểm lâm, như giấy phép yêu cầu.
- Nhóm nhỏ: các chuyến thăm sẽ nhỏ và yên tĩnh, để làm phiền khu rừng ít nhất có thể.
- Hỗ trợ bảo vệ rừng: chúng tôi muốn du lịch giúp đỡ những người đang giữ rừng, chứ không làm phiền đàn voọc.
Cách ứng xử trong khu rừng có voọc
Được thấy một con voọc mũi hếch hoang dã là một đặc ân hiếm có. Làm phiền chúng có thể khiến chúng rời khỏi những cây kiếm ăn. Trong mọi chuyến đi, hãy luôn nghe theo chỉ dẫn của kiểm lâm. Những quy tắc sau áp dụng ở bất cứ đâu:
- Giữ khoảng cách: không cố đến gần, và không đi vào dưới tán cây nơi voọc đang ăn hoặc nghỉ.
- Không dùng đèn flash: tuyệt đối không chụp có flash hay dùng đèn sáng.
- Giữ yên lặng và hòa vào rừng: nói khẽ hoặc không nói, mặc màu trung tính thay vì màu rực rỡ.
- Không cho ăn: không để lại thức ăn, rác hay bất cứ thứ gì trong rừng.
- Đang ốm thì ở nhà: linh trưởng có thể bị lây bệnh từ người. Nếu quý khách đang cảm hoặc ho, đừng vào khu rừng của chúng.
Được thấy chúng, dù chỉ một phút, cũng là một món quà. Việc của chúng tôi là rời khỏi khu rừng thật lặng lẽ, để đàn voọc vẫn tiếp tục kiếm ăn như thể chúng tôi chưa từng đến. — Nguyễn Văn Trung, người sáng lập TVPalm
Nên mang theo gì
Địa hình dốc, nhiều đá và thường ẩm ướt. Giày tốt, gậy đi bộ, tất chống đỉa, đồ đi mưa và ống nhòm sẽ tạo nên khác biệt lớn.
| Vật dụng | Vì sao cần |
|---|---|
| Giày có độ bám tốt | Đá vôi sắc, dốc, và nền đất ẩm |
| Gậy đi bộ | Giữ thăng bằng khi xuống dốc |
| Tất chống đỉa | Rừng ẩm có đỉa |
| Áo mưa màu trung tính | Thời tiết đổi nhanh; màu rực rỡ làm động vật hoang dã bất an |
| Ống nhòm | Để quan sát từ khoảng cách tôn trọng |
Câu hỏi thường gặp
Khi nào là thời điểm tốt nhất để thử? Những tháng mát và khô hơn, từ tháng Mười đến tháng Tư, thường dễ đi bộ hơn. Nhưng đàn voọc di chuyển theo mùa và theo nguồn thức ăn, và không tháng nào bảo đảm được việc nhìn thấy chúng.
Một chuyến thăm kéo dài bao lâu? Từ năm 2027, chúng tôi dự kiến hai hình thức vào rừng Tùng Bá, và chi tiết sẽ phụ thuộc vào điều kiện của giấy phép. Chúng tôi không công bố xác suất nhìn thấy, vì không ai có thể hứa điều đó.
Nhiếp ảnh gia động vật hoang dã có tham gia được không? Được, nếu quý khách đủ sức khỏe để đi rừng dốc và chấp nhận các quy tắc: không flash, giữ khoảng cách và nghe theo kiểm lâm. Hãy mang ống kính tele dài và ống nhòm.
Tìm hiểu các hành trình thiên nhiên và động vật hoang dã của TVPalm, trong đó có tour xem voọc dự kiến khởi hành từ ngày 1 tháng 1 năm 2027. Thông tin bảo tồn: Fauna & Flora (FFI). Bản tiếng Anh của bài này: Where to see Tonkin snub-nosed monkeys in Ha Giang.
Ai tài trợ cho công việc này
Bảo tồn ở Khau Ca chủ yếu được tài trợ thông qua các dự án, và chúng tôi chỉ nêu những gì nhà tài trợ và đơn vị thực hiện đã công bố. Fauna & Flora nêu Critical Ecosystem Partnership Fund, Lucille Foundation, Fota Wildlife Park, Arcadia và Halcyon Land & Sea là các nhà tài trợ cho công tác bảo tồn voọc mũi hếch của tổ chức, với Chi cục Kiểm lâm Hà Giang và Quản Bạ là đối tác [1]. Quỹ Nando and Elsa Peretti Foundation ghi nhận khoản hỗ trợ chương trình ba năm 2023 đến 2026 cho Fauna & Flora, nhưng không nêu số tiền [18]. CEPF tài trợ cho Fauna & Flora khoảng 110.000 USD từ tháng 8/2023 đến tháng 8/2025 cho các đội bảo tồn cộng đồng, tuần tra SMART và phục hồi rừng tại Khau Ca, cùng một số hoạt động khác [17]; giai đoạn tài trợ này đã kết thúc. Save Vietnam’s Wildlife nêu Vietnam Wildlife Conservation Fund là bên tài trợ cho kế hoạch nghiên cứu và bảo tồn năm 2026 của họ [13].
Một dự án riêng, BLOOM, do Bộ Ngoại giao, Thương mại và Phát triển Canada (Global Affairs Canada) tài trợ thông qua tổ chức Socodevi, với Desjardins Development International đồng thực hiện. Dự án kéo dài đến ngày 3/4/2030 với hơn 29,2 tỷ đồng viện trợ không hoàn lại, do Chi cục Kiểm lâm tỉnh Tuyên Quang là đơn vị điều phối, và phủ năm xã vùng đệm Vườn quốc gia Du Già, trong đó có Du Già, Tùng Bá và Minh Sơn. Trọng tâm là hệ sinh thái rừng và sinh kế, đặc biệt cho phụ nữ dân tộc thiểu số. Dự án không được mô tả là dự án riêng cho Khau Ca hay voọc, và chúng tôi không giới thiệu như vậy [19]. Chúng tôi chưa tìm thấy hồ sơ công khai nào về khoản tài trợ chi thẳng cho Ban Quản lý rừng đặc dụng Du Già; hỗ trợ được mô tả là đi qua các dự án và đối tác này.
Ai quản lý khu rừng
Tại hội thảo tháng 8/2026, Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm số XIV, đơn vị phụ trách khu vực Du Già, cho biết quần thể voọc Khau Ca nằm trên địa bàn đơn vị quản lý, thuộc hai xã Tùng Bá và Minh Sơn [14].
Nguồn ảnh
Ảnh voọc trong bài do Chi cục Kiểm lâm tỉnh Tuyên Quang cung cấp và được sử dụng với sự đồng ý của đơn vị. Xin vui lòng không sử dụng lại khi chưa hỏi ý kiến Chi cục. Các ảnh đường mòn, suối, vách đá và tán rừng do TVPalm chụp trong các chuyến khảo sát tại Tùng Bá – Khau Ca.
Nguồn tham khảo
[1] Fauna & Flora, Conserving the Tonkin snub-nosed monkey in Vietnam https://www.fauna-flora.org/projects/conserving-tonkin-snub-nosed-monkey-vietnam/
[2] Quyết định 1377/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, tháng 8/2015, thành lập Vườn quốc gia Du Già – Cao nguyên đá Đồng Văn https://vanban.chinhphu.vn/default.aspx?docid=181061&pageid=27160
[3] Lê Khắc Quyết và cộng sự, 2007, Diet of the Tonkin snub-nosed monkey in the Khau Ca area, Vietnamese Journal of Primatology 1:75-83 https://digitalcommons.kansascity.edu/facultypub/458/
[4] Nguyễn Thị Lan Anh và cộng sự, 2014, Food choice of the Tonkin snub-nosed monkey, Academia Journal of Biology 36(2):179-188 https://vjs.ac.vn/index.php/vjbio/article/view/5116
[5] CeREC, Tonkin Snub-nosed Monkey Conservation Programme https://cerec.org.vn/index.php?action=detail&id=65
[6] Maheshwari và cộng sự, 2024, Decline of the Critically Endangered Tonkin snub-nosed monkey in Quan Ba forest, Vietnam, Oryx https://www.cambridge.org/core/journals/oryx/article/decline-of-the-critically-endangered-tonkin-snubnosed-monkey-in-quan-ba-forest-vietnam/DC8BA030393B7724B67886FFCFC6187C
[7] Ang và cộng sự, 2016, No evidence for mitochondrial genetic variability in the Tonkin snub-nosed monkey, Primates 57:449-453 https://link.springer.com/article/10.1007/s10329-016-0571-x
[8] Nguyễn Thị Lan Anh, Đỗ Hoàng Giang, Trương Thị Liên, 2025, khảo sát hợp chất thứ cấp trong thức ăn của voọc, Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Thái Nguyên 230(05) https://jst.tnu.edu.vn/jst/article/view/11415/0
[9] Vũ Thị Hồng Phúc, Nguyễn Thị Lan Anh, Đỗ Thị Xuyên, 2023, Tri thức bản địa và lựa chọn thức ăn, Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Thái Nguyên https://jst.tnu.edu.vn/jst/article/view/7111
[10] Covert và cộng sự, 2017, Primates of Vietnam: Conservation in a Rapidly Developing Country, Anthropology Now 9(2):27-44 https://www.tropicalconservationfund.org/uploads/8/5/2/9/85297444/covert_2017_primate_vietnam_conservation_rapidly_developing_country.pdf
[11] Cục Môi trường, bài đăng ngày 22/01/2026 về đợt khảo sát 160 cá thể voọc mũi hếch tại Tuyên Quang https://vea.mae.gov.vn/tin-tuc-su-kien/12613/phat-hien-hiem-hoi-160-ca-the-vooc-mui-hech-tai-tuyen-quang
[12] New Nature Foundation, Vietnam: Khau Ca https://newnaturefoundation.org/khau-ca/
[13] Save Vietnam’s Wildlife, kế hoạch nghiên cứu và bảo tồn voọc mũi hếch, 27/02/2026 https://www.svw.vn/en/news/svw-trien-khai-ke-hoach-nghien-cuu-bao-ton-vooc-mui-hech-tai-tuyen-quang
[14] Chi cục Kiểm lâm Tuyên Quang, hội thảo bảo tồn voọc mũi hếch, 24/08/2026 https://kiemlam.tuyenquang.gov.vn/vi/news/quan-ly-bv/tuyen-quang-hoi-thao-bao-ton-vooc-mui-hech-khoi-dong-xay-dung-ke-hoach-hanh-dong-giai-doan-2026-2035-tam-nhin-den-nam-2050-653.html
[15] FFI, CEPF Final Project Completion Report, grant 64645, 2017 https://www.cepf.net/resources/final-project-report/final-project-report-1970
[16] CeREC, hội thảo bảo tồn voọc mũi hếch và đa dạng sinh học Khau Ca – Du Già, 2014 https://cerec.org.vn/userfiles/file/CeREC%20Report/Bao%20cao%20hoi%20thao_Khau%20Ca-Du%20Gia.pdf
[17] CEPF, Engaging Local Stakeholders to Conserve Tonkin Snub-Nosed Monkey in Vietnam (khoản tài trợ cho Fauna & Flora, 2023 đến 2025) https://www.cepf.net/grants/grantee-projects/engaging-local-stakeholders-conserve-tonkin-snub-nosed-monkey-vietnam
[18] Nando and Elsa Peretti Foundation, Conserving the critically endangered Tonkin snub-nosed monkey in Vietnam https://nandoandelsaperettifoundation.org/projects/conserving-the-critically-endangered-tonkin-snub-nosed-monkey-in-vietnam
[19] Báo Tuyên Quang, Khởi động Dự án BLOOM về bảo tồn đa dạng sinh học và sinh kế cho phụ nữ dân tộc thiểu số, 30/09/2026 https://baotuyenquang.com.vn/kinh-te/202609/khoi-dong-du-an-bloom-ve-bao-ton-da-dang-sinh-hoc-va-sinh-ke-cho-phu-nu-dan-toc-thieu-so-2e428c1/
Cập nhật lần cuối: 31/10/2026. Các con số quần thể là ước tính từ những nguồn trên và có thể thay đổi khi có báo cáo điều tra mới.
